Κώστας Χατζηαντωνίου

 Αναζητώντας τον ρυθμό του κόσμου

 Υπό ένα τίτλο που με την πολυσημία και την εκτατικότητά του, ορίζει τον χαρακτήρα του βιβλίου και κεντρίζει εξαρχής τον αναγνώστη, ο Κώστας Βούλγαρης ταράζει και πάλι τα λιμνάζοντα νερά της σύγχρονης ελλαδικής σκέψης, καθώς με σκοπό την εύρεση, μέσα από τη διαρκή μελέτη, της δικής του Ελένης (σταθερή επιδίωξη όποιου εμπλέκεται σοβαρά με την περιπέτεια της ποίησης και γενικότερα της τέχνης), συγκροτεί, με κείμενα μιας μακράς διαδρομής, ένα δοκίμιο που δεν είναι (ευτυχώς) μια ακόμη ιστορία της νεοελληνικής ποίησης ή ένας κατά φαντασίαν κανόνας.

Η «Ελένη» του Βούλγαρη θα μπορούσε εν αρχή να συλληφθεί ως μετωνυμία της Ελλάδας, της Ελευθερίας, της ιδέας του Ωραίου αλλά και της ίδιας της Ποίησης όσο αυτή δεν είναι –ακόμη, τουλάχιστον– νεκρό σώμα. Ένα διαχρονικό και παγκόσμιο σύμβολο, αίτιο και αποτέλεσμα της συγγραφής, όριο της μέθεξης ζωής και τέχνης, που μπορεί από εποχή σε εποχή να παραλλάζει, γίνεται εδώ ένα δοκίμιο ανοιχτό, αφηγηματικό και διαλογικό, που συνοψίζει την αναγνωστική/ ερμηνευτική εμπειρία του Βούλγαρη: το ταξίδι του στη γραφή και τη γλώσσα, μέσα ή δίπλα, παράλληλα ή σε απόσταση, πάντα όμως σε ουσιώδη σύναψη με το ταξίδι των ποιητών.

Χριστίνα Λιναρδάκη

 Εμβριθές και αυτό το βιβλίο του Κώστα Βούλγαρη, όπως μας έχει συνηθίσει, εστιάζει στον μοντερνισμό όπως εκδηλώθηκε στην ελληνική ποίηση, προτείνοντας μια αφετηρία παλαιότερη της Γενιάς του ’30, που απλώνει τις ρίζες της στον Καβάφη, τον Βάρναλη και τον Καρυωτάκη. Ιδίως για τον πρώτο αναρωτιέται:

 «Σε ποιον ποιητή προστρέχουμε για να αναστοχαστούμε την ταυτότητά μας σήμερα, δηλαδή για να οριστούμε μέσα στο δύσκολο παρόν; […] Ποιος ποιητής είναι πιο συμβατός με τα ερωτήματα του καιρού μας;». Αλλά και για τους άλλους δύο γράφει: «Βάρναλης και, στη συνέχεια, Καρυωτάκης […] περνούν τη νεοελληνική ποίηση οριστικά στην αστική εποχή, στις αντιθέσεις, τα διλήμματά της και τις αντιφάσεις της».

Συνέντευξη

 Με την Μαρία Τσακίρη

- «Ψηφίδες και πρόσωπα της σύγχρονης ποίησης», είναι ο υπότιτλος του βιβλίου σας. Ας αναλύσουμε τη λέξη “ψηφίδες” –που σημαίνει μικρό κομμάτι πέτρας- και την έννοια που της δώσατε στο εξώφυλλό σας.

Πετραδάκια, ψηφίδες από τις οποίες αποτελείται η σύγχρονη ποίηση, δηλαδή ποιήματα, ποιητές και ποιήτριες. Ψηφίδες που συνθέτουν το πρόσωπό της. Ή, διαφορετικές όψεις του προσώπου της, από διαφορετική γωνία κάθε φορά. Ή, ακόμα, και τα διαφορετικά πρόσωπά της, τα οποία συνθέτουν οι επιμέρους ψηφίδες.

 

- Χαρακτηρίζετε το βιβλίο σας «Δοκίμιο». Επομένως καταπιαστήκατε μ’ ένα θέμα για να καταθέσετε τις προσωπικές σας απόψεις. Ποια εσωτερική ανάγκη σας οδήγησε στη συγγραφή του;

Το βιβλίο είναι δοκίμιο, όπως λέμε δοκιμή και όπως λέμε δισταγμός. Είναι δε αποτέλεσμα συνεχούς και αδιάλειπτης ενασχόλησης, με τη σύγχρονη ποίηση, τις προϋποθέσεις της, τα προτάγματά της, επί 25 συναπτά έτη. Μαζί πορευθήκαμε με τους σύγχρονους ποιητές, ο καθένας στον ρόλο του. Με αυτή την έννοια, οι απόψεις μου είναι μεν προσωπικές, και αναλαμβάνω ακέραια την ευθύνη, όμως διαμορφώθηκαν σε στενή συνάφεια, βεβαίως και αλληλεπίδραση με τους ποιητές και τα ποιήματά τους. Η αναγκαιότητα και ο ρόλος της κριτικής είναι εκ των ων ουκ άνευ στοιχείων της ποιητικής και της εν γένει καλλιτεχνικής συνθήκης. Αν δεν το έγραφα εγώ, ένα τέτοιο βιβλίο, κάποιος άλλος θα το έκανε. Αλλιώς δε υφίσταται ποιητική συνθήκη. Δεν υπάρχει Σολωμός, χωρίς τον Πολυλά.

Διώνη Δημητριάδου

Εύστοχα ο Κώστας Βούλγαρης επισημαίνει πως αλλάζει «ο ρυθμός του κόσμου», στη σύγχρονη νεοελληνική ποίηση. Κι όμως, η αλήθεια είναι ότι, σε αντίθεση με την πεζογραφία, η σύγχρονη ποίηση δεν έχει ως τώρα απασχολήσει πολύ τους μελετητές ως συνολική θεώρηση.

Η Ελένη, ένας κοινός τόπος αναφοράς

Η τόλμη και το θάρρος της γνώμης που χαρακτηρίζει τη γραφή του Κώστα Βούλγαρη απηχεί την άποψη πως η ποίηση δεν είναι καθόλου εύκολη υπόθεση –τόσο για τον δημιουργό της όσο και για τον αποδέκτη/αναγνώστη της– μια συνειδητή γνώση εκφρασμένη διαχρονικά από τους ποιητές. 

Συνέντευξη

 Με την Ολύνα Ξενοπούλου

Στο Πρώτο πρόγραμμα της ΕΡΤ

25/8/2022

https://www.ertecho.gr/radio/proto/show/synantiseis/ondemand/189129/synantiseis-me-tin-o-ksenopoulou-25-08-22/

[Από το σημείο 00:28:00 μέχρι το τέλος]

Συνέντευξη

 Με τον Ευθύμιο Ιωαννίδη

  Πότε ξεκινήσατε ν’ ασχολείστε με την τέχνη του λόγου και ποιος ήταν ο λόγος που σας παρότρυνε να αναμετρηθείτε με το ζείδωρο μυστήριο που λέγεται ποίηση;

Πάντα είχα ένα συστηματικό ενδιαφέρον με τη λογοτεχνία. Πλησίασα όμως στα σαράντα μου ώστε, μετά από κάποιες ελάχιστες δοκιμές, να εμφανισθώ, νομίζω ώριμος, στον δημόσιο χώρο.

 Κύριε Βούλγαρη, η ποίηση ορίζεται αναμφίβολα δύσκολα, καθώς ο καθένας δίνει ένα δικό του ορισμό. Εσείς, ωστόσο, ποια οπτική υιοθετείτε και με ποιον τρόπο ορίζετε τη δική σας συμμετοχή στον ορισμό περί «ποίησης»;

Ο ορισμός του «καθενός», όπως και το προσωπικό γούστο το καθενός, δεν αφορά τελικά κανέναν. Ένας δικός μου ορισμός δε θα αφορούσε κανέναν, και φυσικά δε θα αφορούσε σε τίποτα την ποίηση. Γιατί αυτή είναι μέρος της πραγματικότητας, υπάρχει αντικειμενικά, ό,τι και να νομίζει αυτός ή ο άλλος ή εγώ. Η ποίηση ορίζεται μέσα από την ιστορικότητά της. Και έτσι, διαχωρίζεται σαφώς από τη μη ποίηση, δηλαδή από τα εκατομμύρια άτεχνα στιχουργήματα, που υποδύονται την ποίηση. Πώς διαπιστώνεται κάθε φορά αυτή η διάκριση; Φυσικά, με τα εργαλεία της θεωρίας της ποίησης, τα εργαλεία της λογοτεχνικής θεωρίας.

Συνέντευξη

Με την Στέλλα Πετρίδου

Κύριε Βούλγαρη, είστε πεζογράφος, δοκιμιογράφος, επιμελητής συλλογικών τόμων, αρθρογράφος και κριτικός λογοτεχνίας. Τι απ’ όλα υπερισχύει στη ζωή σας και γιατί;

Θα ήθελα να υπερισχύει η ιδιότητα του ενδιαφέροντος ανθρώπου... Άλλωστε, δεν υπάρχει και τόσο μεγάλη μίξη: γράφω πεζογραφία, αλλά ως κριτικός λογοτεχνίας γράφω μόνο για ποιητικά βιβλία. Η επιμέλεια συλλογικών τόμων είναι μια ευθύνη που κάθε φορά πρέπει να πάρει ένας από τους συμμετέχοντες στον τόμο, ενώ το δοκίμιο είναι η σύνθεση όλων των προηγούμενων. Δεν γίνονται όμως όλα τόσο απλά, και κυρίως ταυτόχρονα. Υπάρχουν μεγάλες φάσεις, όπου γράφω τα πεζογραφικά μου, ζω στον ρυθμό της γλώσσας τους, ζω μέσα στις απαιτήσεις τους, και ελάχιστα ασχολούμαι με τα υπόλοιπα, σχεδόν μηχανικά. Αντίστοιχα, όταν γράφω κριτική και δοκίμιο, δεν μπορώ να μπω στη γλώσσα της πεζογραφίας.

Συνέντευξη

 Με τον Ελπιδοφόρο Ιντζέπελη

 

–Πώς ξεκινά κάθε φορά το ταξίδι συγγραφής ενός βιβλίου;

–Είναι απλώς ένα στιγμιότυπο του μεγάλου ταξιδιού, στην πόλη των ιδεών και των τεχνών. Το κάθε βιβλίο είναι μια πρόσκαιρη στάση, αλλά και μια επανεκκίνηση, του ταξιδιού που συνεχίζεται.

 –Ποια ήταν η αφορμή για να γραφεί το βιβλίο «Η δικιά μας Ελένη», Εκδοτική Αθηνών;

–Το βιβλίο αποτυπώνει την εικοσιπεντάχρονη ενασχόλησή μου με «ψηφίδες και πρόσωπα της σύγχρονης ποίησης», όπως δηλοί ο υπότιτλός του. Κάποια στιγμή έρχεται το πλήρωμα του χρόνου, δηλαδή ο κριτικός λογοτεχνίας αποφασίζει να συνοψίσει και να οργανώσει σε μια ευρύτερη αφήγηση όσα έχει καταθέσει για την ποίηση της εποχής του.

Χρύσα Φάντη

 Ελένη σημαίνει τρόπος

Ο κριτικός λογοτεχνίας Κώστας Βούλγαρης, γνωστός πεζογράφος και από το 2002 επιμελητής του ένθετου βιβλίου «Αναγνώσεις» της κυριακάτικης Αυγής, στις 480 πυκνογραμμένες σελίδες του  βιβλίου του Η δικιά μας Ελένη, Ψηφίδες και πρόσωπα της σύγχρονης ποίησης, φιλοδοξεί να καλύψει ένα σημαντικό κενό στην ποιοτική εκτίμηση και αποδελτίωση της νεοελληνικής ποίησης, αφού,  όπως ο ίδιος χαρακτηριστικά αναφέρει: «οι παραδεδομένες Ιστορίες της λογοτεχνίας μας φθάνουν μέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα και έκτοτε, πολλά και σημαντικά ποιήματα γράφτηκαν, χωρίς όμως να έχουμε μέχρι τώρα μια συνολική αποτίμησή τους». Υπ’ αυτό το πρίσμα, και με δεδομένη την «ακυρωτική υστέρηση της λογοτεχνικής συνθήκης», ορμώμενος από τις απαρχές της νεοελληνικής ποίησης και στη συνέχεια, τον Παλαμά, τον ποιητικό μοντερνισμό και τη γενιά του ’30, προτείνει για μία ακόμη φορά  Σολωμό, Καβάφη,  Βάρναλη,  Καρυωτάκη, για να καταλήξει στην «αέναη ακολουθία των ρήξεων», όπως αυτή εγγενώς ενυπάρχει και με την πάροδο των ετών σημαντικά αποκαλύπτεται στο έργο των Νικολάου Κάλας και Νίκου Εγγονόπουλου.

Κωστούλα Μάκη

Μια κριτική τομή

Στις «μπαρουταποθήκες»[1] της τέχνης η αισθητική μπορεί σε έναν βαθμό να παραμείνει έωλη και φασματική, κάθε φορά που εγκιβωτίζεται σε άπειρες εκδοχές που εναλλάσσονται χωρίς τα αναγκαία συνδετικά στοιχεία. Το πρόβλημα ενυπάρχει και σε αοριστολογικές απόπειρες εννοιολόγησης της τέχνης, και ειδικότερα της ποίησης, όταν στο ανταγωνιστικό πεδίο συνωστίζονται διάφορες υποκειμενικότητες, με περισσότερο ή λιγότερο κλειστά αξιολογικά σχήματα. Επομένως, κάθε αποτίμηση αναστοχαστική των ποιητικών διαδρομών στο πεδίο της ελληνικής ποίησης, σε βάθος χρόνου είναι υπόθεση ριψοκίνδυνη και τολμηρή, καθώς τα διλήμματα είναι αιχμηρά, ως προς το ποιοι ποιητές και ποιήτριες θα συμπεριληφθούν ή θα αποκλειστούν, ποια κριτήρια θα χρησιμοποιηθούν και ποιο θα είναι το ερμηνευτικό σχήμα.

Κωνσταντίνος Μπούρας

Κάθε φορά που ξαναδιαβάζω αυτό το εξαιρετικό πόνημα σχηματίζεται στην γόνιμη φαντασία μου ένα γιγαντιαίο μετά-ποίημα για την Ελένη, με την μυθολογική υπερβάλλουσα να γεωμετρεί ευτοπίες που οραματίστηκε αλλά σπανίως άγγιξε μέχρι τώρα η σύγχρονη νεοελληνική ποίηση από τον μοντερνισμό και μετά.

Βαγγέλης Χατζηβασιλείου

 Υπάρχει ακόμη ο μοντερνισμός;

Μια σειρά μελετών της μεταπολεμικής και μεταπολιτευτικής ποίησης που παραμένει δέσμια ενός αιτήματος το οποίο έχει πάψει από καιρό να ταυτίζεται με τον ριζοσπαστισμό στην τέχνη

 «Η δικιά μας Ελένη» του Κώστα Βούλγαρη είναι ένας ογκώδης τόμος κριτικών κειμένων για την ποίηση με ευρύ κέντρο αναφοράς, που εκκινεί από τις πρώτες μεταπολεμικές γενιές και φτάνει μέχρι τους ποιητές οι οποίοι έκαναν τα πρώτα τους βήματα στις δεκαετίες του 1970 και του 1980, έχοντας ξεπεράσει σήμερα τα εξήντα ή τα εβδομήντα τους χρόνια. Η δομή του βιβλίου είναι ασυνήθιστη. Εργασίες παλαιότερων ετών, βιβλιοκρισίες και μελέτες δημοσιευμένες στην εφημερίδα «Η Αυγή» και σε συλλογικούς τόμους ή εισηγήσεις σε λογοτεχνικές εκδηλώσεις και συνέδρια: όλα αυτά έχουν τώρα τοποθετηθεί σε μια ενιαία αφήγηση και είναι διανθισμένα από συνομιλίες με μια φίλη ακαδημαϊκής κατεύθυνσης ή ενισχυμένα με αυτούσιες αναφορές τρίτων (κριτικές αλλά και ποιητικές), πάντοτε σχετικές με τα θέματα του Βούλγαρη.

Συνέντευξη

Με την Γιούλη Τσακάλου

 

Ελένη είναι ο τρόπος

 

-Κύριε Βούλγαρη, ο τίτλος του βιβλίου σας, Η δικιά μας Ελένη, είναι τουλάχιστον ασυνήθιστος, ή και προκλητικός. Γιατί τον επιλέξατε;

-Ο λόγος είναι πολύ απλός, σχεδόν προβλέψιμος. Γιατί είναι κοινός τόπος, ότι ο στόχος όποιου εμπλέκεται στην περιπέτεια της λογοτεχνίας είναι να συναντήσει την Ελένη, το πλέον διαχρονικό και παγκόσμιο σύμβολο. Την Ελένη, ως αίτιο και αποτέλεσμα της συγγραφής, από την Τροία μέχρι σήμερα, ως μέθεξη ζωής και τέχνης. Και ακόμα, ως συλλογικό σημείο αναφοράς κάθε εποχής, που αναζητά τη δικιά της Ελένη, ως απαύγασμα και πρότυπο του ωραίου. Αφού λοιπόν το αντικείμενο του βιβλίου μου είναι η σύγχρονη ποίηση, μέσα σε μια νέα εικόνα της διαδρομής δύο αιώνων της νεοελληνικής ποίησης, θεώρησα πως αυτός ο τίτλος αντιστοιχούσε.

 

Ντίνος Σιώτης

 Αναζητώντας την Ελένη

Ο τόμος του Βούλγαρη είναι μια τολμηρή σύλληψη της ουσίας της ποίησης, είναι ο πυρετός των ποιητών ενώ συνθέτουν, είναι η υπέρβαση της μετριότητας και της πολυσχιδούς φιλολογικής εντρύφησης στα άγονα οροπέδια της πανεπιστημιακής κοινότητας.

Ο τόπος ονομάζεται Ελένη και ο τρόπος που ανακαλύπτουμε την Ελένη είναι της Ελένης ο τρόπος. Ο τύπος του ανθρώπου που αναζητά την Ελένη είναι ο τύπος του ποιητή και του επίμονου αναγνώστη ποίησης και ο συγγραφέας (πεζογράφος και κριτικός λογοτεχνίας) που μας παρέχει την ευχαρίστηση να δούμε την Ελένη στα μάτια είναι ο Κώστας Βούλγαρης. Ο οποίος βγήκε έξω στο άγριο δάσος της ζωής και αναζήτησε την Ελένη. Και τη βρήκε. Και την κάλεσε στο εργαστήριό του. Και εκείνη μπήκε με χαρά και του είπε ότι είναι η Ποίηση. Και ξεκίνησε μια μεγάλη σχέση και μια μακρά διαδρομή που έφτασε κοντά στις 500 σελίδες ενός βιβλίου με έξι κεφάλαια και ένα Επίμετρο.

Ανθούλα Δανιήλ

 Η δικιά μας Ελένη, είναι ο τίτλος του νέου βιβλίου του Κώστα Βούλγαρη, στο οποίο, όπως φαίνεται και από τον δεύτερο τίτλο του, επιχειρεί να διευθετήσει ορισμένα desiderata που παραμένουν ασαφή στο λογοτεχνικό πλαίσιο.

Η «Ελένη», υποθέτουμε, είναι η δική μας άποψη πάνω στην Ποίηση και στους ποιητές, καθώς και των ποιητών πάνω στην σύγχρονη Ποίηση, ωστόσο, με τρεις οροθετήσεις στο οπισθόφυλλο θολώνει τα νερά. Επιλέγω μία φράση από την καθεμία. «Ο Παρθενώνας το αποδεικνύει: η τέχνη είναι μπαρουταποθήκη», «Δεν είμαι εγώ ο πυροτεχνουργός. Τα ποιήματά μου» και «Ελένη είναι ο τρόπος… να… κυττάς κατάματα, στα μάτια της Ελένης».

Συνέντευξη

 Με τον Δημήτρη Μεϊδάνη,

στο Δεύτερο Πρόγραμμα της ΕΡΤ

20/5/2002

 https://webradio.ert.gr/deytero-programma/se-proto-prosopo-sto-deftero-programma-paraskevi-20-ma%ce%90ou-2022/

Συνέντευξη

 Με τον Στέλιο Λουκά,

στην Δημοτική Τηλεόραση Θεσσαλονίκης,

14/5/2022

https://www.youtube.com/watch?v=LMsIW96kjEQ

Ευσταθία Δήμου

 Το νέο βιβλίο του Κώστα Βούλγαρη, που κυκλοφορεί υπό τον ευρηματικό και ευφάνταστο τίτλο Η δικιά μας Ελένη, θα μπορούσε να προσλάβει μια σειρά χαρακτηρισμών, ο καθένας από τους οποίους εγείρει αξιώσεις εγκυρότητας και αλήθειας. Θα μπορούσε, για παράδειγμα, να θεωρηθεί μια νέα ιστορία της νεοελληνικής και σύγχρονης ποίησης, που έρχεται για να φωτίσει τη διαδρομή της τέχνης του ποιητικού λόγου, αρχής γενομένης από τον Διονύσιο Σολωμό, στον οποίο ο συγγραφέας εντοπίζει την πρωταρχή της νεοελληνικής ποίησης, μέχρι σήμερα, μέχρι τις μέρες μας που έχουν να επιδείξουν ένα σύνολο αξιόλογων ποιητικών φωνών, οι οποίες βρίσκονται αντιμέτωπες με το δύσκολο έργο της «διαχείρισης» μιας μακράς ποιητικής παράδοσης, της ανατοποθέτησής τους απέναντι σε αυτήν, δηλαδή εν τέλει του αναστοχασμού της όλης διαδρομής, και της χάραξης της νέας πορείας, των νέων δρόμων που καλείται να ακολουθήσει η τέχνη του στίχου.

Κωνσταντίνος Μπούρας

 Απλοχωριά και νοητική γενναιοδωρία

Μελετητής από τους λίγους, επίμονος ερευνητής, απαρόμοιαστος, τολμηρός για τα γούστα των συντηρητικών και «κόκκινο πανί» για τους «τα φαιά φορούντες». Αυτός είναι ο μαχητικός και μάχιμος πνευματικός άνθρωπος με υπέρ-ανεπτυγμένη την κριτική ικανότητα και με διακριτική ευχέρεια να ελίσσεται ανάμεσα σε κοινούς τόπου υπερβαίνοντάς τους. Δεν πρόκειται όμως για νοητικό ακροβατισμό, ούτε για υπερβάλλουσα νοητική διεργασία ούτε – φυσικά – για συνειρμική εργασία «αυτομάτου τινός γραφής». Τουναντίον, παρά την μετανεωτερική συνθήκη, ετούτο το συγκριτικό φιλολογικό μελέτημα εντάσσεται στην κατηγορία των τολμηρών, επαναστατικών δοκιμίων, για τον απλούστατο λόγο ότι δεν δεσμεύεται από καμία πανεπιστημιακή σχολαστική ορθότητα, μήτε για αυστηρή κενότητα ακαδημαϊκού τύπου, αλλά για γνήσια αφηγηματική ανάγκη να φωτίσεις το Ταυτόν από διαφορετικές και πρωτοφανείς οπτικές γωνίες.

 

Ο Κολοκοτρώνης ωραίος σαν Μπολιβάρ

  

Ο Νίκος Εγγονόπουλος απέναντι στον μακρυγιαννισμό

Εκδόσεις Βιβλιόραμα, 2020, σελίδες: 192, σχήμα: 14 Χ 21, τιμή: 10 €

  

Η κορυφαία ποιητική σύνθεση του νεοελληνικού 20ού αιώνα, ο Μπολιβάρ του Νίκου Εγγονόπουλου, γράφεται στην Κατοχή, τον χειμώνα 1942-’43, ταυτόχρονα με την εμβληματική διάλεξη του Γιώργου Σεφέρη, “ Ένας Έλληνας – ο Μακρυγιάννης”. Εκείνη τη στιγμή, ο καθένας επιλέγει με ποια πλευρά είναι : η γενιά του ’30 ταυτίζεται με την κυβέρνηση του Καΐρου, ενώ ο Εγγονόπουλος ταυτίζεται, ανοιχτά, με την πλευρά του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ.

Συνέντευξη

 Με τον Δημήτρη Τρίκα,

στο Τρίτο Πρόγραμμα της ΕΡΤ

18/5/2022

https://webradio.ert.gr/trito-programma/18ma%ce%90ou2022-bookfly-sto-trito-programma-kalesmeni-o-kostas-voulgaris-i-efthalia-papadaki-paragogi-parousiasi-dimitris-trikas-audio/

 

Πέτρος Πολυμένης

 Λόγος περί της μεθόδου

Η κριτική της ποίησης δικαιώνεται όταν αναδεικνύει την ποιητική αξία. Ακόμα περισσότερο όταν η ανάδειξη αυτή ανατρέπει παγιωμένες αντιλήψεις, υπερνικώντας τη δύναμη της αδράνειας που έχει σχηματιστεί από προγενέστερα κριτικά κείμενα. 

Υπό το πρίσμα αυτό, η πρόσφατη  αποτίμηση του Κώστα Βούλγαρη για την ποιητική σύνθεση  Μπολιβάρ του Εγγονόπουλου βρίσκεται στην πρώτη γραμμή του πώς (μπορεί να) λειτουργεί η κριτική, φτιάχνοντας μια ερμηνευτική αφήγηση με συνοχή την οποία τεκμηριώνει πραγματολογικά.

Χρύσα Φάντη

 Κολοκοτρώνης-Μπολιβάρ-Εγγονόπουλος: Μια αποκαλυπτική επ-ανάγνωση

Ο γνωστός πεζογράφος, ιστορικός και κριτικός λογοτεχνίας Κώστας Βούλγαρης, προχωρεί σε μια πρωτότυπη και ενδιαφέρουσα μελέτη, σχετική με το «το σημαντικότερο» κατά την αποτίμησή του «συνθετικό ποίημα του ελληνικού 20ού αιώνα».

Για τον συγγραφέα, η ποιητική σύνθεση Μπολιβάρ είναι ένα υψηλό αισθητικό και ιστορικό πρόταγμα, ύμνος στον λαό που αποφασίζει να πάρει την τύχη στα χέρια του και να γίνει ηγέτης του εαυτού του. Ταυτόχρονα, είναι ο τρόπος που διαθέτει ένας ποιητής του ύψους του Εγγονόπουλου, «του μεγαλύτερου ποιητή μεταξύ των συνομηλίκων του», να αντιταχτεί στις αρνητικές και σκόπιμα αποσιωπημένες από τον Σεφέρη και την επίσημη ιστορία, πτυχές του «Μακρυγιαννισμού».

 

Θεόδωρος Βάσσης

 Συμβολή στην κατανόηση της ποιητικής του Νίκου Εγγονόπουλου

Από το αξιανάγνωστο αυτό βιβλίο του πεζογράφου και κριτικού λογοτεχνίας  Κώστα Βούλγαρη, γραμμένο σ’ ένα μεικτό ύφος, στο οποίο, ως γνωστόν, αρέσκεται ο συγγραφέας: συνδυασμός ιστορικοφιλολογικής μελέτης, όχι αυστηρά γραμμένης, και δοκιμίου∙ δοκιμίου τόσο «εξομολογητικού», που «αποκαλύπτει» το συνειρμικό ξετύλιγμα της σκέψης του γράφοντος, όσο και μαχητικού πολιτικού – συγκρατούμε τα εξής ενδιαφέροντα στοιχεία:

Απόστολος Λυκεσάς

Ο Κολοκοτρώνης στη ...Λάρισα

Διαβάζεται απνευστί και δίνει την εντύπωση ότι γράφτηκε με μια ανάσα. Δεν συνιστάται στους έχοντες ανάγκη εθνικών αφηγημάτων. Ούτε και σε αριστερούς με βεβαιότητες.

Ανατέμνει με αξιομνημόνευτη προσήλωση το ποιητικό εργαστήρι ενός από τους μεγαλύτερους υπερρεαλιστές ποιητές του προηγούμενου αιώνα, για να μιλήσει με απροσποίητο ρίγος για την Επανάσταση του 1821.

Κώστας Γ. Παπαγεωργίου

Η εθνική και η αιρετική αντι-μακρυγιαννική αφήγηση

Η άποψη του Κώστα Βούλγαρη δηλώνεται εξ αρχής με απόλυτη βεβαιότητα: ο Νίκος Εγγονόπουλος, τόσο με το εικαστικό όσο και με το ποιητικό έργο του –ιδίως με το συνθετικό ποίημά του Μπολιβάρ– αποστασιοποιείται∙ στέκεται απέναντι στην κυρίαρχη εθνική μας αφήγηση, όπως αυτή δημιουργήθηκε από κορυφαίους εκπροσώπους τής γενιάς του (Σεφέρη, Θεοτοκά κ.ά,)∙ το σύμβολο «Μπολιβάρ» εμπεριέχει μια ολόκληρη σειρά προσώπων, καθένα από τα οποία διαδραματίζει σημαίνοντα ιστορικό ρόλο διαμέσου του πρωταγωνιστή του ποιήματος που, όπως  φυσιολογικά και αβίαστα αποδεικνύεται, είναι ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης.

Γιώργος Σιακαντάρης

Ο Μπολιβάρ στον αντίποδα του Μακρυγιαννισμού

Η ανάγνωση του Νίκου Εγγονόπουλου απέναντι στη σεφερική εξιδανίκευση του Μακρυγιάννη

 Ο Κώστας Βούλγαρης, συγγραφέας και επιμελητής στο ένθετο βιβλίου και ιδεών «Αναγνώσεις» της κυριακάτικης «Αυγής», τολμά με αυτό το βιβλίο να στοχεύσει απευθείας στην καρδιά του βασιλείου της κοινοτοπίας που έχει αναδείξει τον ιδιοτελή Μακρυγιάννη σε σύμβολο του νέου Ελληνισμού.

Ευκλείδης Τσακαλώτος

 Eθνικά αφηγήματα προόδου

 Στο σχολείο μου στο Λονδίνο αντιμετώπισα για πρώτη φορά the Whig theory of history. Οι Whigs ήταν στο δέκατο όγδοο και δέκατο ένατο αιώνα βασικός πολιτικός σχηματισμός, το αντίπαλο δέος του δεύτερου πόλου, αυτού των πιο συντηρητικών Τόριδων. Η θεωρία των Whigs για την ιστορία ήταν ότι η Αγγλία αποτελεί μια ευλογημένη και προικισμένη χώρα, όπου, κάτω από τη δική τους καθοδήγηση βεβαίως, η Αγγλία εξελισσόταν σταδιακά, με συναίνεση και χωρίς τις βαρβαρότητες άλλων χωρών (βλ. Γαλλία) σε μια σύγχρονη και όλο και πιο εύπορη, και όλο και πιο δημοκρατική, κοινωνία. Η ιστορία ως μια διαδικασία συνεχούς προόδου.

Συνέντευξη

Με στην Πέρσα Κουμούτση

Το βιβλίο του Κώστα Βούλγαρη, με τίτλο: Ο Κολοκοτρώνης ωραίος σαν Μπολιβάρ, και υπότιτλο «Ο Νίκος Εγγονόπουλος απέναντι στον Μακρυγιαννισμό», φέρει εξώφυλλο με ζωγραφικό έργο του ίδιου του ποιητή, ενώ το περιεχόμενό του αποτελεί μια τολμηρή, θα έλεγα, αναπαράσταση μιας εποχής, αλλά και μια καινοτόμο και ανατρεπτική προσέγγιση εκ μέρους του συγγραφέα για τη σχέση ανάμεσα στην τέχνη και την Ιστορία.

Δημήτρης Φύσσας

   

Ξεκίνησα να μελετάω το βιβλίο αυτό έχοντας στο μυαλό μου ορισμένες προκαταρκτικές σκέψεις: Πρώτον, ότι ο Μακρυγιάννης και ο μακρυγιαννισμός αποτελούν οιονεί καρκίνωμα της ελληνικής «πνευματικής ζωής», εγκαθιδρυμένο από τη γενιά του ’30 και καλλιεργημένο από «αριστερούς, δεξιούς και κεντρώους πατριώτες». Δεύτερον, ότι το «Μπολιβάρ» είναι ένα περίεργο ποίημα, με απρόσμενα ενδιαφέροντα στοιχεία, και ταυτόχρονα με κατά τόπους απωθητική (για μένα) μεγαλοστομία, τύπου, ας πούμε, Σικελιανού. Τρίτον, εντάξει, ο Εγγονόπουλος να είναι αντιμακρυγιαννικός, να είναι όμως και κομμουνιστής; Τέταρτον, ο Κώστας Βούλγαρης είναι φίλος μου, είναι σοβαρός άνθρωπος και, επομένως, η «υπόθεση εργασίας» του μοιάζει εκ προοιμίου πολύ ενδιαφέρουσα.

Τελειώνοντας το βιβλίο, έχω επιβεβαιώσει την αρχική γνώμη μου για την κριτική σοβαρότητά του Βούλγαρη, από τη σκοπιά του φυσικά, δεν έχω όμως αγαπήσει το ποίημα περισσότερο.

Κωστούλα Μάκη

Κολοκοτρώνης, Εγγονόπουλος, Μπολιβάρ,

η σύζευξη που «απελευθερώνει»

Στο νέο του βιβλίο «Ο Κολοκοτρώνης ωραίος σαν Μπολιβάρ: Ο Νίκος Εγγονόπουλος απέναντι στον μακρυγιαννισμό» (εκδόσεις Βιβλιόραμα, σελ. 192), ο Κώστας Βούλγαρης ανασυνθέτει βήμα-βήμα την ιστορική-πραγματολογική μέθοδο του Εγγονόπουλου στο ποιητικό και ζωγραφικό του έργο, θέτοντας σε ισχύ το πρόταγμα για μια νέα ριζοσπαστική ανάγνωση του έργου τέχνης, της ιστορίας, των επαναστατικών κινημάτων και των πρωταγωνιστών τους.  

Κωνσταντίνος Μπούρας

  

Πρόκειται για ένα ιδιαίτερα τολμηρό και προκλητικό μετανεωτερικό μελέτημα, που επιχειρεί να αποκαθηλώσει πολλά από τα τοτέμ του νεοελληνικού ιδεολογικού εποικοδομήματος, καταβαραθρώνοντας “αγίους” ή “μάρτυρες” κι αποδομώντας, με εξαιρετικά χειρουργική θα έλεγα προσοχή, μεθόδους, μεθοδεύσεις, διαπλοκές και συμπορεύσεις πολυβραβευμένων και καταξιωμένων πια στη Συλλογική Συνείδηση πνευματικών ανθρώπων της περίφημης γενιάς του τριάντα, που αποδείχτηκε εκ των υστέρων γενιά εξουσίας κι επιβολής των δικών της νεωτερικών ιδεολογημάτων, αφού συνέπτυξε την αρχαιολατρία με μια γερή δόση λαϊκισμού, του στυλ “καρπαζωμένος Καραγκιόζης, ευέλικτος, διπλωμάτης κι επαίτης”.

Ανθούλα Δανιήλ

Κανάρη! –και τα σπήλαια

της γης εβόουν Κανάρη.–

Και των αιώνων τα όργανα

ίσως θέλει αντηχήσουν

πάντα: Κανάρη!

(Ανδρέας Κάλβος, «Τα ηφαίστεια»)

 Σκέφτομαι ότι τους παραπάνω στίχους θα έπρεπε να είχε στον νου του ο Νίκος Εγγονόπουλος, όταν έγραφε τον Μπολιβάρ.

Σπύρος Κακουριώτης

 Την Επανάσταση του ’21 και τους πρωταγωνιστές της συναντά, μέσα από ολότελα διαφορετικούς δρόμους, ο κριτικός λογοτεχνίας και πεζογράφος Κώστας Βούλγαρης, αναλύοντας την «κορυφαία ποιητική σύνθεση του νεοελληνικού 20ού αιώνα», όπως τη χαρακτηρίζει, τον Μπολιβάρ του Νίκου Εγγονόπουλου.

Αυτοβιογραφικό σημείωμα

Πεζογράφος με μετα-μυθοπλαστικές μέριμνες, κριτικός λογοτεχνίας (υπεύθυνος των βιβλιοφιλικών σελίδων της κυριακάτικης «Αυγής»), αλλά και μελετητής και δοκιμιογράφος του νεοελληνικού τοπίου, ο σημερινός φιλοξενούμενος της στήλης μας ανακεφαλαιώνει τα βιβλία που τον διαμόρφωσαν ως αναγνώστη και, επαγωγικά, ως συγγραφέα.

Ο Κώστας Βούλγαρης διακρίνει βιβλία πρόζας, δοκιμίου και ποίησης, όπου η συλλογική μνήμη διασταυρώνεται δυναμικά με τη μορφική ανησυχία.

Επιμέλεια: Μισέλ Φάις (Εφημερίδα των συντακτών, 1-2-2017)

Η λογοτεχνία μπορεί να εννοηθεί
μόνο ως ακολουθία μορφών

Τα μεγάλα χωριά της πελοποννησιακής επαρχίας πολιτισμικά ανήκαν στην ευρύτερη κοινωνική ελίτ, γι’ αυτό και πρωταγωνίστησαν σε όλο τον νεοελληνικό βίο. Έτσι, λοιπόν, στα Δολιανά Αρκαδίας, διάβασα Καρυωτάκη και Καβάφη, Σοπενάουερ και Νίτσε, Πιτιγκρίλι και Νικολά Σεγκύρ, Ντάσιελ Χάμετ και Μαύρη μάσκα, σε εκδόσεις «περιπτέρου», σχεδόν πάντα μεταχειρισμένα αντίτυπα που κυκλοφορούσαν από χέρι σε χέρι. Με την επείγουσα και διακαή ανάγκη να ξεπεραστεί το κυρίαρχο και αφόρητο παλαμικό κοσμοείδωλο, και το συναπτό συλλογικό υποσυνείδητο που ήταν δομημένο ως δεκαπεντασύλλαβος. (Δεν μου είπε τίποτα ο Καζαντζάκης, που, από τότε, τον διάβαζαν οι συμβατικοί αναγνώστες).

Η αλήθεια

Και ο άλυπος θάνατος

Εκδόσεις Βιβλιόραμα, 2019, σελ. 156

   Ένα αφήγημα για την αναζήτηση της αλήθειας, το οποίο μετέρχεται ποικίλους τρόπους λογοτεχνικής γραφής, προκειμένου να φωτίσει την περιπέτεια της αλήθειας, των αντιλήψεων αληθείας, μέσα στον ιστορικό χρόνο.

   Από την εποχή του Ομήρου και του Θουκυδίδη, στους αιώνες του Αγίου Ιερώνυμου και του Καραβάτζο, του Καρτέσιου και του Γκαίτε, του Σιμωνίδη, του Ροΐδη και του Μπόρχες, μέχρι τις μέρες μας.

   Η αλήθεια της λογοτεχνίας, σε διάλογο με την αλήθεια της ιστορίας, την αλήθεια της πίστης, την αλήθεια της εικόνας, την αλήθεια των ιδεών, οι αέναες μεταμορφώσεις της αλήθειας μέσα στη γραφή.

   Ο άλυπος θάνατος της αλήθειας, η αποδημία της από την πραγματικότητα στη λογοτεχνία – στη λογοτεχνία της πραγματικότητας.

ΚΡΙΤΙΚΗ του Γιώργου Βέη

Βαδίζοντας προς την αλήθεια

Διότι το να μην ξέρει κανείς κάτι είναι μια πολύπλοκη διαδικασία, η ιστορία της οποίας διαδραματίζεται κάτω από τη σκιά της αλήθειας. Διότι υπάρχει αλήθεια. Αφού υπάρχει Αλάμπρα. Αυτή είναι η αλήθεια.

 Λάσλο Κρασναχορκάι[1]

 Κάτοχος του αντικειμένου του, ευρηματικός και ομολογουμένως πολύτροπος ο συγγραφέας (Δολιανά Αρκαδίας, 1958 ) αναβαθμίζει το άλλο πρόσωπο της τέχνης, αναδεικνύοντας μεθοδικά τις λεγόμενες απόκρυφες ποιότητες (qualitates occultae) προσφιλών, δημοφιλών ή σχετικά αγνώστων έργων τέχνης. Τα ινδάλματά του προβάλλονται πολλαχώς, αποκαλύπτοντας λιγότερο εμφανή, εγγενή πάντως καλλιτεχνικά ιδιώματα. Αλλά ομοίως και δάνεια επαρκώς αφομοιωμένα, τα οποία συγκαταλέγονται εν τέλει στα αναφαίρετα στοιχεία ταυτότητας.

ΚΡΙΤΙΚΗ της Γεωργίας Λαδογιάννη

Τα ιμάτια της γραφής

H Αλήθεια και ο άλυπος θάνατος (Βιβλιόραμα 2019) του Κώστα Βούλγαρη συνιστά μια ανασκόπηση γεγονότων από τα τρωικά του Ομήρου μέχρι το τελευταίο ποίημα του Καβάφη (Εις τα περίχωρα της Αντιοχείας), με σκοπό την απάντηση στο ερώτημα, τι από όλα όσα έχουμε θεωρήσει ως γεγονότα είναι αληθινά. Γιατί το να ζει κανείς με την «αλήθεια» κάνει εφικτή την Δελφική παραγγελία τελεύτα άλυπος, που μετάφραση και παραλλαγή του είναι το άλυπος θάνατος. Και παρ’ ότι ο συγγραφέας δεν πιστεύει στο ρόλο της κριτικής (σελ. 79), θα ακολουθήσουμε την «τελευταία» του Επιθυμία-παραγγελία προς τους αναγνώστες, ώστε «τα ιμάτια της γραφής ταύτης διαμοιράσωσι αδιστάκτως». 

ΚΡΙΤΙΚΗ της Ανθούλας Δανιήλ

Στο Προοίμιο του βιβλίου, επτά συγγραφείς «και τόσοι άλλοι» έρχονται στο προσκέφαλο του συγγραφέα και του ζητούν να γράψει γι’ αυτούς. Έξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα στο θεατρικό έργο του Πιραντέλο, εδώ οι κατονομαζόμενοι είναι επτά «και τόσοι άλλοι» και φωνάζουν: «Δος ημάς εις το φως και άφες τους λέγοντας λέγειν ό,τι αν βούλονται, ως της δεινής σοφίας ημών αμαθείς όντες…». Έτσι έχουν τα πράγματα και έτσι παίρνει στα χέρια τον κάλαμον (στα καθ’ ημάς κάθεται στον υπολογιστή) και o Κώστας Βούλγαρης αρχίζει να γράφει. Και επειδή τα επτά και άλλα τόσα πρόσωπα έχουν το καθένα τη δικιά του γλώσσα –αρχαία, αρχαιοπρεπή, καθαρεύουσα, μικτή, τρέχουσα– με όποιες παρεκκλίσεις από τους αυστηρούς γραμματικούς ή συντακτικούς κανόνες, δείχνοντας και πώς από τη μία γλώσσα μπαίνουμε στην άλλη και πώς η γλώσσα εξελίσσεται και πώς ο λόγος της Ελληνιστικής περιόδου π.χ. απέχει παρασάγγας και στάδια πολλά από την υποδειγματική γλώσσα του Ξενοφώντος (δεν είναι τυχαίο πως τα γραπτά του Ξενοφώντος χρησιμοποιήθηκαν για την εκμάθηση της αρχαίας γλώσσας), η γλώσσα αποκαλύπτει το κυκεώνειο είδος της.

ΚΡΙΤΙΚΗ της Σάρας Θηλυκού

Βεβηλώνοντας το ιερό

Η ζωή μας είναι γεμάτη συμβάσεις. Γεννιόμαστε. Αναπνέουμε. Εργαζόμαστε. Παντρευόμαστε. Πεθαίνουμε – για να αναφέρω μόνο μερικές... Συμβιβαζόμαστε πολλαπλώς. Κάποιοι από εμάς, όμως, θέλουμε όλα αυτά να γίνονται τουλάχιστον με τρόπο αντισυμβατικό, τρόπο ασυμβίβαστο. Και εδώ η ζωή αντιγράφει την τέχνη: I did it my way, μας έχει πει ο μεγάλος νεορομαντικός Frank Sinatra.

 Διότι ο καλλιτέχνης, όπως θα μας πει ο Κώστας Βούλγαρης στην Αλήθεια του –ναι, ας δεχτούμε ότι ο καθένας μας έχει μια δική του– “επιζητεί τη ρήξη”, εκεί όπου ο αναγνώστης/θεατής “επιζητεί τη συνέχεια”. Πρόκειται για την βεβήλωση του ιερού από την τέχνη, προκειμένου η τελευταία να έχει λόγο ύπαρξης. “Πώς μπορούμε όμως να βεβηλώνουμε το ιερό χωρίς να γινόμαστε ανίεροι οι ίδιοι;” είναι το ερώτημα που είχα θέσει πριν λίγα χρόνια σε εκδήλωση για την ελευθερία της έκφρασης. Διότι το ζήτημα είναι η βεβήλωση του ιερού να γίνεται με έναν τρόπο καθόλα σεβάσμιο, όπως, νομίζω, ο Κώστας Βούλγαρης στο ανά χείρας βιβλίο επιτυγχάνει, μία δοκιμιακή σύνθεση σε δέκα μέρη-όψεις της αλήθειας.

ΚΡΙΤΙΚΗ του Γιάννη Παπαγιάννη

Υβριδικό και παιγνιώδες, όπως όλα τα τελευταία βιβλία του Κώστα Βούλγαρη, η «Αλήθεια και ο άλυπος θάνατος» κινείται μεταξύ δοκιμίου και πεζογραφήματος, μεταξύ της αρχαίας γλώσσας και της νεοελληνικής, μεταξύ σοβαρού και αστείου.

Ξεκινώντας με μια μίμηση αρχαιοελληνικής αφήγησης, η αλήθεια υπονομεύεται πριν ακόμα από το ξεκίνημα του ιστορικού χρόνου. Με λογικά επιχειρήματα, ευρηματική στήριξη και σατιρική διάθεση, η ένδοξη Τρωική Εκστρατεία μετασχηματίζεται σε ένα πολεμικά άναρχο εγχείρημα ενός στρατιωτικού όχλου, που λόγω αδυναμίας και κακής σχεδίασης αναγκάζεται να κλέβει για να ζει και γι’ αυτόν τον λόγο αδυνατεί να εκπορθήσει τα τείχη. Στη συνέχεια μεταπηδά σε δοκιμιακής μορφής αναζήτηση της αλήθειας όσον αφορά στην εικόνα, στις εντυπώσεις και μετά στη βιογραφικού τύπου αφήγηση του Ιερώνυμου, που αφορά στη θρησκευτική αλήθεια.